Wet-en regelgeving / Cameratoezicht

Wat ziet de toezichtscamera die recht mijn woonkamer in kijkt?

zondag 13 mei 2018 Leestijd: 6 min.

Big Brother is watching you! / ANP Foto

Stephanie Sint Nicolaas

Redacteur

Thomas Mulder

Datajournalist

zondag 13 mei 2018 Leestijd: 6 min.

Je ontdekt dat er een camera die toeziet op de openbare orde récht tegenover de woonkamer van jouw pas gekochte huis hangt. Wat doe je dan? Het is geen hypothetische situatie, want het gaat over mij. En over mijn huis. Ik heb net een woning gekocht aan de Amsterdamsestraatweg in Utrecht als ik ontdek dat er recht tegenover de plek waar ik straks op de bank zit, een 360 graden-camera staat opgesteld. Wat kan die camera eigenlijk allemaal zien? En wáárom hangt ‘ie er?

We zijn een paar dagen aan het klussen in onze nieuwe woning in Utrecht als ik het opeens zie. Vanuit onze bovenwoning kijk ik naar de drukte aan de Amsterdamsestraatweg onder me. Het verkeer, de winkels en het koffietentje op de hoek. Dan kijk ik opeens recht in een camera die op mijn ooghoogte in de lantaarnpaal voor mijn huis hangt. Eerst neem ik het ter kennisgeving aan. ‘We’ worden nu eenmaal steeds vaker gefilmd in ons dagelijks leven. En mijn nieuwe straat staat erom bekend dat er leefbaarheids- en veiligheidsproblemen aan de orde zijn, dus bij het nut van cameratoezicht kan ik me wel iets voorstellen.

Maar…
Het zit me toch niet lekker. Ik heb het gevoel dat er wellicht iemand die ik niet ken, op een scherm ergens in Utrecht, mijn huis in het vizier heeft. En stél dat er inderdaad mijn huis in kan worden gekeken met deze camera, wat gebeurt er dan met de beelden en wie kan erover beschikken? Ik besluit de politie te bellen omdat ik ervan uit ga dat zij me hier meer over kunnen vertellen. Daar krijg ik te horen dat de politie inderdaad gebruik maakt van de camera’s, maar dat de gemeente Utrecht de partij is die vragen over toezichtcamera’s beantwoordt.

‘We kunnen niet ín jullie woning kijken’
Ik dien daarom een verzoek in bij de gemeente, want: als burger en belanghebbende wil ik graag informatie over de camera die tegenover mijn huis hangt. Mijn naam wordt genoteerd en ik word teruggebeld, is de boodschap. Al de volgende dag word ik gebeld door een medewerker Veiligheid van de gemeente Utrecht, Marjolein Mak.
Ik ben wat verbaasd, want ik had verwacht dat mijn verzoek ergens bovenop een grote stapel zou komen te liggen. Mak vertelt me dat de gemeente het belangrijk vindt om burgers goed en snel te informeren over de toezichtcamera’s. ‘Ik kan me het heel goed voorstellen dat, op het moment dat er een camera zo prominent voor je huis hangt, je wil weten of die camera bij jou naar binnen kan kijken of niet. Het antwoord daarop kan ik je direct geven: dat kan de camera niet. Ze worden namelijk zo afgesteld dat je niet in woonkamers kunt kijken. We zijn er heel scherp op dat we de privacy niet verder schenden dan nodig is.’ Voor nu ben ik gerustgesteld: mijn woonkamer blijft blijkbaar buiten beeld. Maar later vraag ik me af: Hóe wordt dat technisch gezien dan precies ingeregeld, worden mijn ramen ‘geblurd’ op beeld? En wat kun je dan eigenlijk zien? Ik vraag het Mak en zij stelt voor dat ik een still van het beeld kan komen bekijken op het Stadskantoor van de gemeente Utrecht.

Een groot grijs vlak
Op de zesde verdieping van het Stadskantoor kun je goed zien hoeveel er wordt gebouwd in het Utrechtse stationsgebied. Onder me zie ik één en al hijskranen. De mensen die zich over het stationsplein haasten om hun trein te halen - ze zijn kleine stipjes. Hier, hoog boven Utrecht, ontmoet ik Mak. Ze heeft een i-pad bij zich en laat me meteen zien wat de camera voor mijn huis kan zien. Ik zie de bakstenen van mijn huis. Op de plek waar mijn ramen zitten, zie ik een groot, grijs vlak. ‘Toen de camera in 2015 werd opgehangen, is ‘ie meteen zo afgesteld dat we op geen enkele manier jullie huis in kunnen kijken’, vertelt Mak. ‘Ons beleid is dat we niet filmen op plekken waar een raam zit. Bij het neerzetten van een nieuwe toezichtscamera worden die stukken meteen ‘geblankt’, zoals we dat noemen. Per camera wordt ingeregeld welke plekken grijs gemaakt moeten worden. Iemand van het team technisch toezicht controleert vervolgens of die ‘blanking’ goed staat afgesteld. Maar: op de begane grond blanken we ramen niet altijd. Want dan is soms niet meer goed te zien wat er op straat gebeurt en heeft het dus geen zin dat de camera er hangt.’ Dat betekent dus dat bij buren van mij die op de begane grond wonen, mogelijk wél naar binnen gekeken kan worden. En mijn eigen voordeur kan ook in beeld worden gebracht.

Je hebt het over ‘bekijken wat er op straat gebeurt.’ Met welk doel hangt de camera er dan precies?
‘De aanleiding voor het plaatsen van de camera’s zijn de problemen waar we in jouw straat mee te maken hebben als gemeente. Overlast, intimidatie, overvallen en straatroven bijvoorbeeld. Het doel van die camera’s is het handhaven van de openbare orde, het voorkomen van strafbare feiten en het tegengaan van overlast. Het gaat dus deels om het afschrik-effect dat uitgaat van de camera’s. ‘Toezicht en handhaving’ is het hoofddoel, opsporing is ‘bijvangst’, zoals we dat noemen. Mocht er een strafbaar feit worden vastgelegd - bijvoorbeeld als de Amsterdamsestraatweg wordt gebruikt als vluchtroute na een delict - dan kunnen we de beelden die zijn vastgelegd gebruiken voor opsporing.’

In een grote stad heb je te maken met overlast en criminaliteit. Maar je kunt niet de hele stad volhangen met camera’s, neem ik aan – omdat je dan de privacy van je burgers teveel schendt. Wat is het beleid?
‘In de gemeenteraad is besloten dat we in Utrecht maximaal 78 camera’s mogen ophangen, en dat hebben we ook gedaan. Zeven daarvan hangen op de Amsterdamsestraatweg. Van iedere camera wordt elk jaar geëvalueerd of de camera genoeg heeft ‘opgeleverd’. Kortom: of de privacyschending ‘proportioneel’ is geweest, ten opzichte van wat het heeft opgeleverd aan een betere veiligheid.’

Cameratoezicht gemeente Utrecht: ieder bolletje op de kaart staat voor één camera met als gebruiksdoel openbare orde en veiligheid.Elk bolletje op de kaart staat voor één camera met als gebruiksdoel: openbare orde en veiligheid.

Maar: hoe meet je zoiets? Het verband tussen het veiliger worden van een wijk en het feit dat er een camera hangt, lijkt mij nog niet zo makkelijk vast te stellen.
‘Nee, dat klopt. Het cameratoezicht op de Straatweg is onderdeel van een intensieve veiligheidsaanpak waarbij we tegelijkertijd óók de samenwerking zoeken met ondernemers in de wijk, beleid rond collectieve sluitingstijden hebben gemaakt en controles uitvoeren. We zien in de cijfers dat het aantal inbraken en autokraken is afgenomen sinds de camera’s er hangen. Maar in hoeverre dat direct valt toe te schrijven aan de camera’s, weten we gewoon niet.’
In een evaluatie van de gemeente lees ik later dat ‘de partijen vanuit het Handhavingsoverleg van mening zijn dat de camera’s een waardevolle bijdrage leveren bij het terugbrengen van de overlast en de criminaliteit en het bevorderen van het veiligheidsgevoel op de Amsterdamsestraatweg.’ Ik zie dat de (toen nog 5, inmiddels 7) camera’s in 2017 219 keer zijn ingezet. Vooral vanwege verkeer (22 procent), conflicten (16 procent) en verdachte situaties (12 procent).

Maar door wie worden de beelden die worden opgenomen door de camera bij  mijn huis, dan eigenlijk bekeken?
‘Ze worden elke dag tussen drie uur ’s middags en twee uur ’s nachts live bekeken door studenten Integrale Veiligheidskunde, onder supervisie van de politie. Deze studenten worden getraind in het herkennen van verdacht gedrag en verdachte situaties. Op het moment dat zij iets zien gebeuren op de beelden, kijkt de supervisor mee. En als er genoeg aanleiding is, worden de beelden doorgezet naar de meldkamer van de politie. Omgekeerd doet zich ook wel eens de situatie voor dat een agent de camera gebruikt als tweede paar ogen als zich een situatie voordoet. Dan kan de agent naar de meldkamer bellen en vragen of er even met hem of haar wordt meegekeken.’

Stel: ik vind het feit dat jullie continu naar mijn voordeur kunnen kijken en wie daar in en uit loopt, een te grote privacyschending. Kan ik er dan iets tegen doen?
‘Op dit moment niet. De camera hangt er al sinds 2015. De camera is niet nieuw in de situatie, maar jij bent nieuw. Bezwaar maken kan wel als er een nieuw ‘aanwijzingsbesluit’ wordt genomen. Dat besluit moet elk jaar opnieuw worden genomen, en als burger kun je alleen bezwaar maken binnen zes weken na de bekendmaking van zo’n besluit.’

Anonimiteit in je woonomgeving
Met bezwaar maken moet ik dus nog even wachten, áls ik dat al zou overwegen. Maar het feit dat ik weet dat er niet bij mij naar binnen wordt gefilmd, en dat ik weet voor welk doel de camera wordt gebruikt, maakt dat ik nu met andere ogen naar de camera kijk. Wel blijf ik me afvragen of deze ‘surveillancecultuur’ in woonwijken de komende jaren nog heviger zal worden. In deze tijd waarin we altijd bereikbaar zijn en gevonden kunnen worden, vind ik het persoonlijk ook wel wat waard als je in je eigen woonomgeving even in de anonimiteit kunt verdwijnen.

Cameratoezicht: Weegt het middel op tegen het doel?
Hangt er in jouw straat een toezichtscamera van jouw gemeente en heb je vragen over het precieze doel van die camera? Denk jij dat jouw privacy in het geding is bij het maken, uitkijken en bewaren van de camerabeelden? Neem dan contact met ons op!

Dit artikel is geschreven door:

Stephanie Sint Nicolaas Redacteur

Stephanie Sint Nicolaas voltooide na een bachelorstudie geschiedenis een master Journalistiek en Nieuwe Media. Ze werkte voor zowel radio (Radio 1) als voor verschillende journalistieke televisieprogramma's (Knevel en van den Brink, Rondom 10, Debat op 2, Altijd Wat). In haar vrije tijd fotografeert ze graag en net als in haar redactiewerk is het doel om bijzondere verhalen van mensen in beeld te brengen. Voor De Monitor deed ze research, en filmt en monteert ze nu video's voor social media.

Lees verder
@stephsint

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Meer weten?

Het is de normaalste zaak van de wereld dat je door camera’s in beeld wordt gebracht. Maar levert dat alleen maar successen op, of kun je ook onterecht in de problemen komen door camerabeelde...
Alles over dit onderzoek