Werk en inkomen / Tweede kans voor gedetineerden

Verstandelijk beperkt en achter de tralies

donderdag 21 februari 2019 Leestijd: 3 min.

Mensen met een licht verstandelijke beperking komen vaker in aanraking met justitie / Foto: ANP

Sietze van Loosdregt

Redacteur

donderdag 21 februari 2019 Leestijd: 3 min.

Ongeveer een op de drie gedetineerden heeft een licht verstandelijke beperking. Dat is twee keer meer dan in de rest van de maatschappij. Hoe komt dat? En hoe kunnen we voorkomen dat juist zij zo vaak in de fout gaan? We vragen het Hendrien Kaal, lector aan de Hogeschool Leiden en gespecialiseerd in deze groep gevangenen.

In ons onderzoek Tweede kans voor gedetineerden stuitten we eerder al op een onderzoek naar de nazorg van gedetineerden met een licht verstandelijke beperking, in opdracht van de Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland. Volgens de onderzoekers levert iedere euro die geïnvesteerd wordt in de nazorg van deze groep 3,20 euro op aan bespaarde maatschappelijke kosten, bijvoorbeeld doordat mensen minder vaak opnieuw in de fout gaan, gaan werken in plaats van een uitkering te genieten, minder zorg nodig hebben, etcetera.

Moeilijk te herkennen

Probleem is dat het vaak lastig is om mensen met een licht verstandelijke beperking als zodanig te herkennen. Toch is herkenning van belang, stelt Kaal. Hun verstandelijke ontwikkeling is volgens haar te vergelijken met een kind van zeven tot twaalf jaar, en hun sociaal-emotionele ontwikkeling soms met die van een kleuter. Dat vergt een aangepaste bejegening, om bijvoorbeeld te voorkomen dat dit in conflictsituaties uitmondt in agressie.

Maar volgens Kaal zijn er meer redenen die verklaren waarom juist deze groep vaker in de fout gaat. Zo hebben ze vaak minder sterke ouders, komen ze vaker uit een gezin waarin ouders ook wetoverschrijdend gedrag laten zien, is er vaker sprake van schooluitval en zijn ze beïnvloedbaar. ‘Het zijn algemeen verklarende factoren voor crimineel gedrag en bij al deze factoren komt deze groep er minder goed uit.’

‘Steeds meer mensen vallen buiten de boot’

Hoewel harde cijfers ontbreken vermoedt Kaal dat er een toename is van het aantal gedetineerden met een licht verstandelijke beperking door de steeds veeleisender samenleving. ‘Onze maatschappij vergt steeds meer, we leven in een meritocratie (een maatschappijmodel waarin de sociaal-economische positie van elk individu is gebaseerd op zijn of haar verdiensten, red.), zijn verantwoordelijk voor ons eigen geluk. Dat zorgt er voor dat er een stijging is van het aantal mensen dat buiten de boot valt.’

lees ook: Waarom zoveel gevangenen opnieuw in de fout gaan: tien oorzaken van recidive dinsdag 05 februari  

Voorwaardelijke invrijheidstelling 

Niet alleen buiten de muren van de gevangenis treffen recente ontwikkelingen deze groep extra hard. Kaal maakt zich zorgen om het nieuwe beleid rondom straffen en belonen in detentie. Zo kunnen gedetineerden in aanmerking komen voor voorwaardelijke invrijheidstelling bij goed gedrag. Maar bij gedetineerden met een licht verstandelijke beperking is juist dat gedrag moeilijk te lezen, stelt Kaal. ‘Het 'niet kunnen' ziet er bij deze groep heel vaak uit als 'niet willen'. Mensen verhullen hun onmacht, gaan dan in de contramine: ‘Het lukt toch niet, laat ook maar, etcetera.' Je kunt je voorstellen dat juist deze groep daardoor op een achterstand komt te staan.’

Het gevolg is contraproductief volgens Kaal. Want wie in aanmerking komt voor voorwaardelijke invrijheidstelling, krijgt daarbij vaak voorwaarden gesteld, zoals een alcoholverbod of een gedragstraining. Reclasseringstoezicht dus, om de terugkeer in de maatschappij te bevorderen. Kaal: ‘En onder begeleiding in de maatschappij werken aan resocialisatie, is júist voor deze groep heel erg belangrijk.’

Handleiding

Kaal werkt hard om meer aandacht te krijgen voor deze groep. Zo schreef ze een handleiding voor medewerkers van penitentiaire inrichtingen (PI's). Daarin vat ze het probleem mooi samen in de reactie van een trainer die werkzaam is in een PI: ‘Gedetineerden met een licht verstandelijke beperking lopen tegen onnavolgbare termen aan waarin over hun lot gesproken wordt: MDO, VC, Selecteur, Casemanager, Backoffice, Frontoffice, D&R plan. Een van de deelnemers heeft het met mij voortdurend over het moment dat zijn ‘bestemmingsplan’ klaar is. Anderen zijn op zoek naar een zekere ‘Kees’ die hun zaken met de reclassering kan regelen.’

‘Op zoek naar een zekere 'Kees' in plaats van de casemanager’

En ze geeft suggesties voor het soms onnodig ingewikkelde taalgebruik. Zoals deze zin: ‘U dient de aanwijzingen van het personeel te allen tijde op te volgen’. Beter zou zijn: ‘U moet altijd doen wat het personeel zegt’.

Nazorg

Volgens Kaal is het bij deze groep extra belangrijk om hun terugkeer in de maatschappij te begeleiden. Daar gaat nog veel mis volgens haar. Dat blijkt ook uit een reactie van een gedetineerde met een licht verstandelijke beperking in de folder: ‘Kijk, met die instanties, dat is al een probleem. Welke instantie moet ik hebben? Enne ja… wat heb ik ervoor nodig? Want kijk, dat is het probleem weet je. Je moet naar zo’n instantie heen en dan kom ik daar en zeggen ze: ‘Ja, je moet toch je laatste afschriften meenemen.’ Ja, allemaal leuk en aardig, ik heb twintig maanden binnen gezeten. M’n ouders, m’n zussie en alles zijn op vakantie. Dus het enige waar ik terecht kan is bij vrienden. Dus ja, dan loop je al op het eerste blok. Ze hoeven je maar een paar keer weg te sturen, ja… dan val je gewoon automatisch weer in het oude patroon.’

Nieuwsbrief

Wil je op de hoogte blijven van dit onderzoek? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief, dan sturen we je eens in de twee weken een overzicht van onze laatste artikelen.

Werk en inkomen / Tweede kans voor gedetineerden

Herken jij dit verhaal?

Werk jij met gedetineerden met een licht verstandelijke beperking en kun je ons meer vertellen over de problemen waarmee zij te kampen hebben? Laat het ons weten!
Deel jouw ervaring

Sietze van Loosdregt

Redacteur

Deel jouw ervaring

Dit artikel is geschreven door:

Sietze van Loosdregt Redacteur

Sietze van Loosdregt komt van het platteland. En dat zie je terug zijn werk. Zo maakte hij voor De Monitor uitzendingen over megastallen, de Q-koorts en windmolens. Maar ook over sociaal maatschappelijke thema’s als het onderwijs en de sociale dienst. Hij begon zijn werk in Hilversum bij het actualiteitenprogramma Netwerk, en werkte daarna onder meer voor de discussieprogramma’s Rondom 10 en Debat op 2.

Lees verder
@sietze_1

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Meer weten?

Ieder jaar worden er in Nederland zo'n 35.000 gedetineerden vrijgelaten. Eenmaal buiten de poort is het vaak lastig om aan een baan of een woning te komen. Het risico op recidive wordt hierdoor ver...
Alles over dit onderzoek