Overheid overschat financiële zelfredzaamheid burgers: regels zijn al snel te ingewikkeld

donderdag 30 juni 2016 Leestijd: 3 min.

De Nationale Ombudsman, de Algemene Rekenkamer (ARK) en de WRR spraken over schuldhulpverlening in de Tweede Kamer achter gesloten deuren. (Bron: @nat_ombudsman) /

Willeke Tersteeg

Verslaggever

willeke.tersteeg@kro-ncrv.nl

donderdag 30 juni 2016 Leestijd: 3 min.

Problematische schulden ontstaan mede doordat de overheid te hoge verwachtingen heeft van de financiële zelfredzaamheid van burgers. Voor veel mensen zijn de regels te ingewikkeld, en bovendien wordt te weinig rekening gehouden met de psychologie van mensen. Het onbedoelde gevolg is dat schuldenaren soms gedwongen zijn nog meer schulden te maken.

Dat staat in de Verkenning Eigen schuld? Een gedragswetenschappelijk perspectief op problematische schulden dat de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) vandaag publiceert. In ons dossier Schulden besteden we ook aandacht aan dit thema omdat 1 op de 5 huishoudens problematische schulden heeft, of het risico loopt om deze te krijgen. Er zijn veel instanties waar mensen met schulden kunnen aankloppen, zoals de gemeentelijke kredietbank of welzijnswerk.

We zagen tijdens ons onderzoek dat veel mensen die eenmaal in de schulden zitten, er moeilijk uitkomen, zeker op bijstandsniveau. Als de gemeente niet kan helpen, dan zijn veel mensen aangewezen op een bewindvoerder. Die kan hulp bieden om sneller uit de schulden te komen. lees ook: 20.000 euro extra schuld door ‘erg veel fouten’ bewindvoerder donderdag 21 januari Maar dat werkt niet altijd zoals het hoort.

Sommige mensen komen daardoor eerder van de regen in de drup. Zoals onze tipgever Myrthe de Leest. Haar voormalig beschermingsbewindvoerder verzuimde onder meer om toeslagen aan te vragen waar De Leest wel recht op had. Gevolg: 20.000 euro extra schuld.

'Het is geen kwestie van vallen en opstaan, want iedere keer val je weer en weer en weer'

tipgever Myrthe de Leest

De rol van persoonlijkheid

De WRR meldt dat er ook individuele mentale kenmerken zijn die een rol spelen bij de toename van het aantal mensen dat in de problemen komt door schulden. Uiteraard, zo stelt de WRR, moet iemand voor financiële zelfredzaamheid voldoende kunnen lezen, schrijven en rekenen. Nederland kent circa 2,5 miljoen laaggeletterden van 16 jaar en ouder. Voor hen is een goed financieel beheer al snel te moeilijk.

Maar ook persoonlijkheid speelt een belangrijke rol, zo blijkt uit de Verkenning. Zowel de wetenschappelijke literatuur, als het WRR-onderzoek laten zien dat mensen met een vermijdend karakter en mensen met weinig zelfcontrole een beduidend groter kans lopen op financiële problemen. Ze zijn eerder geneigd problemen te ontkennen, teveel geld uit te geven en niet op tijd maatregelen te nemen. Deze persoonlijkheidskenmerken zijn voor een deel erfelijk bepaald. Sommige mensen hebben dus ‘van nature’ meer kans op financiële problemen dan anderen.

Neerwaartse spiraal

Ook blijkt uit onderzoek dat stress en armoede een negatieve invloed hebben. Als gevolg van stress en armoede denken mensen minder lang over beslissingen na, laten zij zich sterker leiden door de acute problemen van het moment, en wordt hun zelfcontrole minder. Problematische schulden zijn bij uitstek een bron van armoede en stress. Dus juist op het moment dat het extra belangrijk is geen domme dingen te doen, gaan psychologische mechanismen spelen die het moeilijker maken verstandige financiële besluiten te nemen en de lange termijn voor ogen te houden. Zo kan een neerwaartse spiraal ontstaan.

De WRR werpt de vraag op of problematische schulden ook altijd geheel ‘eigen schuld’ zijn. De onderzoekers stellen dat de ‘eigen verantwoordelijkheid’ het uitgangspunt blijven. Wel moeten we ons realiseren dat het burgers soms moeilijk wordt gemaakt om die verantwoordelijkheid ook waar te maken, dat niet iedereen in gelijke mate beschikt over de daartoe vereiste mentale kenmerken en vermogens, en dat psychologische mechanismen de zaken nog eens kunnen bemoeilijken. Goed beleid houdt hiermee rekening.

Aanbevelingen

Op basis van de verkenning volgen een aantal aanbevelingen. De WRR adviseert dat de overheid moet voorkomen dat mensen nodeloos in financiële problemen komen door keuzes zo in te richten dat mensen relatief makkelijk zullen uitkomen bij de optie die voor hen financieel gezien waarschijnlijk het beste is. Als mensen toch in problematische schulden (dreigen te) komen, moet er eerder contact worden gelegd tussen schuldenaar en hulpverlener. Als mensen hun schulden aan de overheid niet meer afbetalen, moet de overheid haar bijzondere bevoegdheden tot invordering zoveel mogelijk pas inzetten nadat is vastgesteld dat de betreffende schuldenaren ook beschikken over voldoende middelen. Anders kan het gevolg zijn dat schuldenaren onder het bestaansminimum uitkomen, en daardoor welhaast gedwongen zijn om nieuwe schulden te maken.

Eerder stelde lector schulden van de Hogeschool Utrecht Nadja Jungmann al in onze uitzending over Schulden dat de overheid te weinig doet om de schuldenproblematiek aan te pakken. Jungmann: ‘Wat je nu ziet is dat het altijd maar een klein onderdeel is op de begroting.’

Jungmann vertelde ons ook dat de maatschappelijke kosten van schulden enorm zijn. Een belangrijke reden daarvoor is volgens Jungmann dat steeds meer mensen met onoplosbare schulden geen contact hebben met schuldhulpverlening. Ze is kritisch op de rol van de overheid. ‘Ik denk dat dat besef van de maatschappelijke kosten klein is anders zouden we wel meer actie ondernemen.’

Vandaag spraken de Nationale Ombudsman, Algemene Rekenkamer (ARK) en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) over schuldhulpverlening in de Tweede Kamer achter gesloten deuren. We houden je in ons dossier op de hoogte over de laatste ontwikkelingen op dit gebied.

Wil je reageren? Mail: tip insturen. Uitzendingen over ons onderzoek naar schulden zie je hieronder terug:

‘De hoge prijs van schulden’ (januari 2016)

‘Incassobureaus handelen in andermans schulden’ (april 2016)

Lees meer over

Werk en inkomen Schulden
Verkenning Research Opnames Uitzending

Schulden

Opnames

Deel jouw ervaring 77 andere artikelen in onderzoek
Uitzending is geweest op zondag 28 april 22:40u, NPO2

230 tips

ontvangen

Ervaringsdeskundigen

gezocht

Dit artikel is geschreven door:

Willeke Tersteeg

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Toon meer

Meer weten?

In Nederland heeft 1 op de 5 huishoudens problematische schulden of loopt het risico om deze te krijgen. Allerlei instanties proberen te helpen, van de gemeentelijke kredietbank tot welzijnswerk. M...
Alles over dit onderzoek