Meer mantelzorg: besparing of niet? De feiten op een rij

zondag 10 april 2016 Leestijd: 5 min.

mantelzorg_0 /

Sietze van Loosdregt

Samensteller

sietze.vanloosdregt@kro-ncrv.nl

zondag 10 april 2016 Leestijd: 5 min.

We horen het vaak: We moeten meer voor elkaar gaan zorgen, want anders wordt de zorg onbetaalbaar. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat mantelzorgers de samenleving nu al zo’n 6,6 miljard per jaar besparen. Maar wat zijn de kosten als zij door al dat zorgen vaker ziek worden of minder gaan werken? De grote vraag is dus: Als we meer gaan mantelzorgen, levert dat dan een besparing op of kost het uiteindelijk toch meer dan het oplevert?

Voor ons dossier Mantelzorg zetten we de feiten op een rij, mede aan de hand van een gesprek met Alice de Boer. Zij werkt bij het SCP en is daarnaast bijzonder hoogleraar bij de VU.

Wat is mantelzorg?

Volgens Mezzo, de belangenorganisatie voor mantelzorgers, is mantelzorg alle niet alledaagse zorg voor een dierbare. ‘Mantelzorgers zorgen langdurig en onbetaald voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende naaste.’ Het gaat dan nadrukkelijk niet over de ‘alledaagse zorg voor een familielid, bijvoorbeeld de zorg voor een gezond kind.’

Over hoeveel mensen hebben we het eigenlijk?

Volgens onderzoeker Alice de Boer geven heel veel mensen mantelzorg. Nederland telt in totaal 4,5 miljoen mantelzorgers, dat is een op de drie volwassenen. Ongeveer 1 op de 10 (zo’n 400.000) van hen voelt zich overbelast door de zorgtaak.

En hoeveel van deze mensen hebben naast hun mantelzorgtaken ook nog een betaalde baan?

Uit de meest recente cijfers over 2014 van het SCP blijkt dat 23 procent van de werkende vrouwen en 15 procent van de werkende mannen (23 – 65 jaar) mantelzorg verleent. De meeste werkenden kunnen die mantelzorg goed naast hun werk en privéleven doen.

Maar is dat veel?

De Boer: ‘We kunnen in ieder geval concluderen dat er sprake is van een toename. In 1996 was het totale percentage werkenden met mantelzorgtaken nog 9 procent, in 2014 was dat opgelopen tot 19 procent.

Het is toch normaal dat we voor onze naasten zorgen?

Het is in ieder geval de bedoeling van de overheid dat we dat steeds normaler gaan vinden. We moeten meer voor elkaar gaan zorgen. ‘Zoals vroeger’ hoor je vaak zeggen. Maar of we vroeger meer voor elkaar zorgden, weten we niet. Er zijn simpelweg geen cijfers van het aantal mantelzorgers vóór 1996, aldus De Boer. Maar als je maar ver genoeg terug gaat in de tijd kom je natuurlijk op een moment dat er helemaal geen zorg was vanuit de overheid.

Maar de tijden zijn toch veranderd?

Dat klopt. Als je de huidige tijd vergelijkt met zeg de jaren 50/60 van de vorige eeuw, dan is er heel veel veranderd. Zo zijn de gezinnen een stuk kleiner geworden. Minder kinderen moeten dus samen hun ouders verzorgen. Bovendien wonen veel kinderen verder weg van hun ouders. En juist de groepen die van oudsher het meeste mantelzorg verlenen – vrouwen en ouderen – hebben daar steeds minder tijd voor. Want ze zijn massaal gaan werken.

Dus vrouwen en ouderen moeten én meer gaan werken én ook nog meer gaan zorgen?

De oproep van de overheid is aan alle Nederlanders gericht, maar vrouwen en ouderen zorgen al het meest. Ouderen zijn meer gaan werken, onder meer omdat de pensioenleeftijd is verhoogd en het minder aantrekkelijk is geworden om eerder te stoppen met werken. Daarnaast worden vrouwen al jaren door de overheid aangespoord om meer te gaan werken.

Wat doet de overheid dan om mantelzorgers te ondersteunen?

Sinds de eeuwwisseling is de overheid ondersteuning gaan bieden aan werkende mantelzorgers. Met als doel overbelasting en uitval te voorkomen. Zo citeert het SCP een Kamerbrief: ‘Deze combinatie (van arbeid en zorg) kan tot spanningen leiden die voor mantelzorgers moeilijk oplosbaar zijn. Ook deze spanningen kunnen leiden tot ziekte en uitval van de mantelzorger.’ Er zijn dan ook verschillende regelingen bedacht voor werkende mantelzorgers. Zo is er de Wet aanpassing arbeidsduur (Waa). Die werd in 2000 van kracht. Alleen bij zwaarwegend bedrijfsbelang mogen werkgevers verkorting van de arbeidsduur sindsdien afwijzen. Daarnaast zijn er twee soorten zorgverlof: kortdurend zorgverlof: sinds 2001 hebben werknemers recht op maximaal tien dagen verlof bij de verzorging van een zieke partner, ouder of kind, tegen doorbetaling van 70 procent van het loon. Sinds 2005 bestaat er ook onbetaald langdurig zorgverlof. Hier kunnen werknemers alleen aanspraak op maken als ouder of gezinslid levensbedreigend ziek is. Onlangs heeft het kabinet het zorgverlof nog uitgebreid met naasten buiten de familie. Dan is er nog de respijtzorg: mantelzorgers die even een time-out nodig hebben kunnen aanspraak maken op een vergoeding voor professionele zorg. De bedoeling is dat overbelasting hiermee voorkomen wordt.

Wat levert al dat mantelzorgen op?

Dat valt niet in geld uit te drukken zullen sommigen zeggen. Want zowel voor gevers als voor ontvangers gaat het om zeer waardevolle zorg. We doen toch een poging. In 2013 onderzocht het SCP de economische waarde in euro’s van de hulp die mantelzorgers geven. Uitgaande van een uurtarief van 9,52 euro kwamen de onderzoekers op een bedrag van 6,6 miljard per jaar. De onderzoekers gingen uit van 738.000 mantelzorgers die allen 950 uur per jaar mantelzorg verlenen. Het tarief voor een professionele hulpverlener ligt trouwens een stuk hoger dan de 9,52 euro die de mantelzorgers zelf als redelijk zien voor hun geleverde diensten. Dat bedrag lag ten tijde van het onderzoek op 31,80 euro. Met dat bedrag komt de totale besparing op maarliefst 20,3 miljard euro per jaar.

De hulp die mantelzorgers geven vertegenwoordigt dus een enorme economische waarde. Maar kun je wel zeggen dat mantelzorg alleen maar geld oplevert? Want wat zijn bijvoorbeeld de kosten van overbelaste mantelzorgers die niet meer kunnen werken?

Deze kosten zijn volgens onderzoeker De Boer nog nooit berekend in Nederland. Wat wel onderzocht is, is hoeveel mensen tijdelijk of structureel minder zijn gaan werken vanwege hun mantelzorgtaak of helemaal zijn gestopt met werken. In 2014 ging het om ruim 270.000 mensen in Nederland. De Boer: ‘We zien dat vooral verzorgers van partners en kinderen deze ingrijpende maatregel relatief vaak nemen. Ook weten we dat werknemers die langdurig mantelzorg verlenen vaker verzuimen. De arbeidsproductiviteit neemt daardoor vermoedelijk af wat dus ook hogere kosten tot gevolg heeft.’ Hoe hoog de totale kosten kosten zijn van mantelzorg, door verzuim en stoppen met werken, is niet bekend, aldus de Boer.

En buiten Nederland zijn die kosten ook nog nooit berekend?

Jawel. Het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid liet de Vrije Universiteit in 2014 een onderzoek doen naar de combinatie werk en mantelzorg. Daarin wordt een Amerikaans onderzoek aangehaald waarin een schatting van de gemaakte kosten wordt gegeven. (…) Om iets meer zicht te krijgen in de kosten plakken we die kosten op de Nederlandse situatie. We realiseren ons bij De Monitor overigens dat dit wetenschappelijk volstrekt onverantwoord is. De Amerikaanse situatie is in meerdere opzichten onvergelijkbaar met de Nederlandse. Omdat we geen andere cijfers hebben, doen we het toch. De onderzoekers schatten de totale kosten van mantelzorgers op 2110 dollar (of 1857 euro) per voltijds werkende werknemer per jaar. De onderzoekers hebben de kosten daarbij onderverdeeld in onder andere de kosten van vervanging van werknemers (413 dollar), afwezigheid (441 dollar), onderbrekingen tijdens werk (394 dollar), vermindering in uren (299 dollar). Uitgaande van een totaalbedrag van 1857 euro per mantelzorger per jaar en 738.000 mantelzorgers komen we op een kostenpost van 1,4 miljard per jaar. De kosten zijn dus fors lager dan de opbrengsten van 6,6 miljard.

Als mensen meer gaan mantelzorgen, zoals de overheid wil, levert dat dan een besparing op of niet?

Dat weten we niet. Een belangrijke vraag is of er ruimte is om meer mantelzorg te verlenen, of dat we al het maximale doen, en of de hulp over meer mensen verdeeld kan worden. Ergens zit er een maximum aan het aantal uren dat we mantelzorg kunnen verlenen. Daarboven zullen de kosten van bijvoorbeeld ziekteverzuim, stoppen met werken, enzovoorts, dan hoger zijn dan de opbrengsten. De grote vraag is dus wanneer we dat punt hebben bereikt.

Oproep

Heeft u zelf moeite om werk en mantelzorg te combineren? Of lukt u dat juist prima? Tip ons! Mail naar tip insturen.

Lees meer over

Gezondheid en zorg Mantelzorg
Verkenning Research Opnames Uitzending

Mantelzorg

Research

Deel jouw ervaring 55 andere artikelen in onderzoek
Uitzending is geweest op zondag 05 juni 22:35u, NPO2

251 tips

ontvangen

Ervaringsdeskundigen

gezocht

Dit artikel is geschreven door:

Sietze van Loosdregt Samensteller

Sietze van Loosdregt komt van het platteland. En dat zie je terug zijn werk. Zo maakte hij voor De Monitor uitzendingen over megastallen, de Q-koorts en windmolens. Maar ook over sociaal maatschappelijke thema’s als het onderwijs en de sociale dienst. Hij begon zijn werk in Hilversum bij het actualiteitenprogramma Netwerk, en werkte daarna onder meer voor de discussieprogramma’s Rondom 10 en Debat op 2.

Lees verder
@sietze_1

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Toon meer

Meer weten?

Zorg rondom ouderen thuis wordt zoveel mogelijk afgeschaald om de kans op besmetting met het coronavirus te voorkomen en capaciteit vrij te maken voor noodzakelijke zorg. Wat zijn de gevolgen?
Alles over dit onderzoek