Gezondheid en zorg / Chronisch vermoeid

Hoogleraar stopt met onderzoek naar ME/CVS na intimidaties

maandag 03 september 2018 Leestijd: 15 min.

Michael Sharpe: 'Het lijkt erop dat 'goede wetenschap', wetenschap is die resultaten geeft die zij leuk vinden.' / De Monitor

Sietze van Loosdregt

Redacteur

maandag 03 september 2018 Leestijd: 15 min.

‘Jij bent een gevaar voor ons herstel’. Weinig onderzoekers krijgen zoveel kritiek als hij: de Britse hoogleraar Michael Sharpe. Hij probeerde mensen met ME/CVS (chronische vermoeidheid) beter te maken, maar koos uiteindelijk voor een ander onderzoeksveld. ‘Er zijn veel problemen te onderzoeken en deze brengt gewoon te veel moeilijkheden met zich mee.’ We interviewden de Brit uitgebreid voor ons onderzoek Chronisch Vermoeid.

Michael Sharpe werkte als hoogleraar psychologische geneeskunde aan de zogenoemde en veelbesproken Pace-studie, waarover we gisteren ook schreven. Die studie zegt dat cognitieve gedragstherapie (CGT) en graduele oefentherapie (GET) werken bij de ziekte ME/CVS, die onder meer gekenmerkt wordt door ernstige vermoeidheid. Cognitieve gedragstherapie is ook in Nederland de eerste aanbevolen behandeling van ME/CVS volgens de medische richtlijn. De therapie is gericht op het omgaan met klachten en de vraag welke rol het gedrag daarin speelt. Meestal wordt de therapie gegeven in combinatie met graduele oefentherapie, waarbij activiteiten geleidelijk worden opgebouwd.

lees ook: Hoe ga je als journalist om met een controversiële wetenschappelijke studie? zondag 02 september

De Pace-studie werd in 2011 gepubliceerd in het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift The Lancet en is zeven jaar na dato nog altijd dagelijks mikpunt van felle kritiek. Critici stellen onder meer dat onderzoeksresultaten gemanipuleerd zijn en dat de verkeerde patiëntengroep onderzocht zou zijn. Sharpe en zijn collega’s blijven achter hun onderzoek staan en ook The Lancet ziet geen reden om het artikel terug te trekken. 

Patientenorganisaties zijn overtuigd dat ME/CVS een fysieke ziekte is waar dus ook een fysieke (of biomedische) behandeling voor moet komen. Daarnaast verzetten ze zich tegen oefentherapie, waarbij patienten hun activiteiten (wandelen of fietsen bijvoorbeeld) langzaam uitbreiden. Dat laatste zou niet werken omdat patienten last hebben van inspanningsintolerantie: ze worden niet fitter van bewegen, maar juist zieker. En dat Pace-onderzoek stelt dat juist deze twee behandelingen - voor een beperkt aantal patienten, dat wel - zin hebben. 

Bullshit

Grootste aanjager van het protest tegen de Pace-trial is David Tuller, hoogleraar journalistiek en ‘ervaren volksgezondheidsactivist’ zoals hij zichzelf noemt. Hij wordt inmiddels gefinancierd uit crowdfunding onder patiënten om het Pace-onderzoek onderuit te halen. Op Youtube is te zien hoe hij de bewuste uitgave van The Lancet in kleine stukjes scheurt, begeleid door de tekst: ‘Gerapporteerde Pace-resultaten zijn onzin. Het is complete bullshit.’ Sharpe: ‘Hij wil gewoon dat het wordt vernietigd. Wetenschap moet worden bekritiseerd, maar dit is een ongekend niveau van kritiek.'

Al kort na verschijning van de studie reageerde The Lancet op de felle reacties op het onderzoek in een hoofdredactioneel commentaar: 'Men moet zich afvragen of de pure woede en coördinatie van de reactie op dit onderzoek niet alleen is ontstaan uit de frustratie die velen voelen over een invaliderende aandoening, maar ook uit een actieve campagne om het onderzoek in diskrediet te brengen.'

Die campagne gaat door tot op de dag van vandaag. David Tuller stuurde onlangs voor de derde keer een ingezonden brief aan The Lancet. Tuller en ruim honderd wetenschappers, tien Britse parlementsleden en tal van patiëntenorganisaties, eisen dat het blad het artikel terugtrekt. De kans daarop lijkt klein. Eerder reageerde de hoofdredacteur van The Lancet Richard Hornton al op de aanvallen in een interview op de Australische radio: ‘Een vrij kleine, maar zeer georganiseerde, zeer mondige en zeer schadelijke groep individuen die, ik zou zeggen, deze agenda echt heeft gekaapt en het debat heeft verstoord, zodat het de overweldigende meerderheid van de patiënten daadwerkelijk schaadt.’

Afgelopen maandag reageerde de financier van het onderzoek, de Britse Medical Research Council nog op de kritiek in de Engelse krant The Times. Directeur Fiona Watt schrijft: ‘Het Pace-onderzoek werd gefinancierd na peer review (evaluatie, red.) door deskundigen, werd gecontroleerd door een onafhankelijke stuurgroep en de gepubliceerde bevindingen zijn ook onafhankelijk beoordeeld door vakgenoten. Andere onderzoeksgroepen hebben vergelijkbare conclusies getrokken.’ En: ‘Het is belangrijk dat onderzoekers niet worden ontmoedigd om aan de ziekte te werken vanwege bezorgdheid dat zij zouden kunnen worden onderworpen aan het niveau van vijandigheid dat Pace-onderzoekers hebben ervaren. Medisch onderzoek kan alleen floreren als er sprake is van wederzijds respect tussen alle partijen.’

Twitter

Watt doelt onder meer op de reacties die Sharpe nog altijd dagelijks krijgt, veelal op Twitter. Daar schrijft iemand: ‘Je overtuigingen slaan nergens op en je bent een gevaar voor toekomstig onderzoek en ons herstel.’ Als Sharpe de vraag stelt welke behandeling de ME-activisten dan wel willen, antwoordt een ander: ‘Acties van een man wiens wereld op het punt staat uiteen te vallen.’ Er wordt ook gesproken over ‘de grote schade die uw frauduleuze onderzoek aan miljoenen patiënten heeft toegebracht.’

Sharpe: 'Ze zeggen dat ze je gaan ontmaskeren als een fraudeur. En dat gaan ze bewijzen ook en dan aan de autoriteiten melden. Deze intimidaties duren al tientallen jaren. Ze zeggen dat we 'slechte wetenschap' bedrijven. Het lijkt erop dat 'goede wetenschap', wetenschap is die resultaten geeft die zij leuk vinden. Maar in de wetenschap gaat het om je bevindingen, niet of je de resultaten leuk vindt of niet.'

Kindermisbruik

Een bekende ME-activist is Sarah Myhill. Deze Britse arts vergelijkt de Pace-trial op Youtube met kindermisbruik: ‘Die hele studie is frauduleus. Het is eigenlijk een misdadige handeling in mijn ogen. De patiënten werden in de val gelokt, de eindpunten werden veranderd, de criteria veranderden tijdens de studie, het werd niet placebo-gecontroleerd gedaan. Die hele studie was een wetenschappelijke grap. (…) Volgens mij is dit misbruik. Het is misbruik op dezelfde schaal als seksueel kindermisbruik, omdat we kwetsbare mensen hebben die duidelijk ziek zijn, en die te horen krijgen dat er niets mis met ze is. '

Begrip

De kritiek mag stevig zijn, Sharpe heeft er wel enig begrip voor. 'In onze samenleving, als je ziekte als een lichamelijke ziekte wordt beschouwd, verdien je sympathie. Zo niet, dan betwijfelen mensen of je echt ziek bent.' Dat probleem ziet ook de Nederlandse Gezondheidsraad. Die schreef onlangs in een rapport over de ziekte: ‘Veel artsen koesteren vooroordelen over de ziekte ME/CVS en over de patiënten die eraan lijden. Zij zijn geneigd de ziekte psychisch te duiden. Het gevolg is dat patiënten geen empathie ervaren van hun arts en zich niet serieus genomen voelen, wat hun gezondheid niet ten goede komt en hun sociale isolement versterkt.’

Psychisch of niet

Toch zegt het feit dat de behandeling met cognitieve gedragstherapie door een psycholoog wordt gegeven niet dat de ziekte dús een psychische oorzaak heeft, benadrukt Michael Sharpe. Probleem is alleen, aldus Sharpe, dat de therapie helemaal niet stelt dat de oorzaak van ME/CVS psychisch is. Hij vermoedt dat er meerdere oorzaken zijn voor ME/CVS, zoals bij depressie. 'Als we naar depressie kijken: we weten dat het veroorzaakt kan worden door hormonale factoren, doordat je partner je verlaat, een gebrek aan zonlicht - er is niet één enkele oorzaak voor depressie, maar je kunt het wel aanpakken met een psychologische behandeling.'

Wij spraken meerdere gedragstherapeuten die de therapie toepassen op ME/CVS-patienten. Geen van hen gaat uit van een psychologische oorzaak van de ziekte. Wel is hun therapie gebaseerd op het idee dat klachten kunnen aanhouden en verergeren als gevolg van gedragsfactoren. En dat stuit patiëntenverenigingen tegen de borst. Uit hun kritiek spreekt de overtuiging dat we te maken hebben met een puur fysieke aandoening. Zo verspreidt de Britse ME Association T-shirts en armbandjes met de tekst: 'Het is echt! Het is fysiek! Het is ME!’ Voor de duidelijkheid: de oorzaak van ME/CVS is ondanks tientallen jaren van onderzoek nog altijd niet gevonden, zo schrijft ook de Gezondheidsraad.

Meer onderzoek

De activisten willen niet alleen een ban op psychologische behandelingen zoals cognitieve gedragstherapie, ze eisen ook meer onderzoek naar een mogelijk fysieke oorzaak van ME/CVS. En dat is begrijpelijk. Jarenlang heeft het onderzoek naar de ziekte zich met name gericht op psychologische interventies, zoals gedragstherapie. Dat constateert ook de Gezondheidsraad. De afgelopen jaren was er ‘vrijwel geen geld voor biomedisch onderzoek naar ME/CVS’, schrijft de raad. Daarom moet hier snel meer geld naartoe: ‘Dit kan bijdragen aan een meer evenwichtige benadering van de mogelijke oorzaken en gevolgen van de ziekte in Nederland, waar tot nu toe de psychosomatische invalshoek op de voorgrond stond.’ 

Negativiteit

Volgens Sharpe zijn ondertussen steeds minder wetenschappers bereid onderzoek te doen naar de psychologische kant van de ziekte als gevolg van het activisme. Sharpe zelf is er ook mee gestopt. ‘Ik heb gewerkt op dit terrein, ik heb jaren patiënten gezien, dus ik voel me nog wel betrokken bij de wetenschap en ook bij al die patiënten die ik heb gezien, maar ik doe geen onderzoek meer. Het brengt gewoon te veel moeilijkheden met zich mee.’ Volgens Sharpe denken jonge onderzoekers wel twee keer na voordat ze in dit onderzoeksveld stappen. Dat horen we trouwens ook van Nederlandse wetenschappers die zich met ME/CVS bezighouden. Sharpe: ‘Er is ontzettend veel wetenschap, er zijn ontzettend veel ziektes, waarom zou je er één kiezen waar je zo veel negativiteit zult krijgen?’

Verdrietig

Waarom mengt Sharpe zich nog altijd in discussies over een onderzoek van zeven jaar geleden met activisten die niet zullen stoppen totdat het wordt ingetrokken? 'Je kunt onderzoek bekritiseren, je kunt met betere ideeën komen, maar proberen om wetenschappelijke artikelen in te laten trekken en onderzoek te stoppen, dat is anti-intellectueel en anti-wetenschappelijk, en daar ben ik het absoluut niet mee eens. En ik denk ook dat het heel verdrietig is voor de mensen die baat hebben gehad bij dit soort behandelingen om ermee te stoppen.'

Richtlijnen

Onlangs haalde de Amerikaanse Centers for Disease Control (CDC) cognitieve gedragstherapie van de website als aanbevolen behandeling van ME/CVS. De CDC is het belangrijkste Amerikaanse gezondheidsinstituut als het gaat om de preventie en behandeling van ziekten. De aanbevelingen van de CDC vinden vaak wereldwijd navolging. De CDC kwam tot haar besluit onder druk van patiëntenverenigingen en schrijft nu: ‘There is no cure or approved treatment for ME/CFS’.

lees ook: VS schrapt aanbevolen behandeling ME/CVS na klachten patiënten dinsdag 28 augustus

Elizabeth Unger, verantwoordelijk voor deze wijzigingen bij de CDC, mailde ons: ‘Feedback van de ME/CVS-patiënten en hun geliefden toonden aan dat die termen verwarrend kunnen zijn voor het publiek en soms verkeerd geïnterpreteerd door artsen die niet bekend zijn met ME/CVS.’

‘Zijn’ behandeling is dus door de CDC van de website gehaald. Wat vindt Sharpe daarvan? ‘De behandelingen kunnen inderdaad verkeerd geïnterpreteerd worden. Graduele oefentherapie kan bijvoorbeeld geïnterpreteerd worden als een snelle opbouw van activiteiten, in plaats van een langzame benadering, in samenspraak met de patiënt. Het antwoord zou moeten zijn om te verduidelijken hoe de behandeling gegeven moet worden, niet om hem uit een richtlijn te verwijderen.’

Sharpe: ‘Als gezondheidsinstanties het beleid wijzigen onder activistische druk, kan ik hen niet tegenhouden. De CDC, jullie Gezondheidsraad, ze bevinden zich in een moeilijke positie. Ze proberen de mening van activisten te accommoderen, maar ze kunnen ook de wetenschap niet ontkennen.’ Sharpe zegt te vrezen dat meer instanties het voorbeeld van de CDC zullen volgen: ‘Dat maakt voor mij persoonlijk niet uit, maar het zou slecht zijn voor patiënten die er baat bij hebben.’

lees ook: CVS-patiënte weer aan het werk na controversiële gedragstherapie donderdag 30 augustus

Onafhankelijke deskundigen

Los van de toon van de kritiek op Sharpe, is de vraag: is het ergens op gebaseerd? Eerder schreven we al dat we het Pace-onderzoek aan twee onafhankelijke deskundigen voorlegden. Hoogleraar klinische epidemiologie Olaf Dekkers van het LUMC Leiden: ‘Je kan geen richtlijn formuleren, want er is geen hard bewijs. (…) Er is mogelijk enig effect hier. Dat effect zal variëren, het zal zeker niet iedereen helpen. Hier hebben we veel mee te maken in de geneeskunde: niet geheel overtuigende data. En daar moeten we voor beleidsbeslissingen het helaas soms mee doen.’ Daniel Lakens, universitair docent Toegepaste Cognitieve Psychologie aan de Technische Universiteit Eindhoven, is kritischer: ‘Ik denk dat de kritiek op sociale media overdreven is, maar dat de studie helaas genegeerd moet worden. (…) Dit soort sobere conclusies horen bij wetenschap – vooral als er (zoals hier) bijna geen goede grote studies zijn. Meer onderzoek nodig dus.’

Solide

Sharpe: 'Je kunt altijd dingen bedenken die je achteraf anders zou doen. Ik denk niet dat er iets groots is dat we anders zouden hebben gedaan. Zo'n klinische proef doen is heel moeilijk, met veel verschillende behandelcentra en een heel groot team van mensen over een aantal jaren. Het feit dat we het onderzoek daadwerkelijk hebben afgerond en een duidelijke bevinding hebben verkregen, is meer een prestatie dan het lijkt. Je kunt altijd kleine verbeteringen aanbrengen. Maar het is een solide onderzoek.’

Daar denken de activisten en veel patiënten dus anders over. Afgelopen zomer debatteerde het Britse parlement over de behandeling van ME/CVS-patiënten. Sharpe stuurde de parlementariërs vooraf een brief met punt voor punt zijn verweer op de inhoudelijke kritiek van de patiënten. Wie meer wil weten over die kritiek en de reactie daarop van Michael Sharpe, leest de brief (in het Engels) onderaan dit artikel.

Sharpe benadrukt dat ondanks alle kritiek, zijn onderzoek nog niet aan het wankelen is gebracht. ‘Ze proberen het al sinds 2011 omver te werpen, maar het staat nog steeds.’

Morgenavond in De Monitor: de eerste aflevering van ons nieuwe seizoen, over de behandeling van ME/CVS. 21:25 uur, NPO2

 

 

BRIEFING ON THE PACE TRIAL FOR “MYALGIC ENCEPHALOMYELITIS TREATMENT AND RESEARCH” DEBATE  

 WESTMINSTER HALL – 21ST JUNE 2018

We write as clinicians and researchers to clarify some points of scientific evidence.  

Between us, we have very many decades of clinical and research experience in trying to help people with Chronic Fatigue Syndrome (CFS), also called Myalgic Encephalomyelitis (ME).

We wish to make it clear that we support all types of research to improve understanding and treatment for the condition.

Whilst the campaign to highlight the plight of such individuals is welcome, there has also been substantial misunderstanding and misinformation circulated about some of the research that has been done to help patients with this condition.

We write specifically about the so-called PACE trial, which we understand is likely to be discussed during the debate. We were part of the large team delivering that trial.

We clarify what the PACE trial was and provide rebuttals to many allegations that have been made about this study.

WHAT WAS THE PACE TRIAL?

·      The PACE trial was a large clinical trial including 600 patients that was funded mainly by the Medical Research Council and published its main findings in 2011 in the Lancet.

·      The trial aimed to compare four different ways of treating patients with CFS. A substantial proportion of participants also met one definition for ME.

·      The treatments were:

1.     Specialist medical care, comprising visits to an interested hospital doctor (SMC)

2.     Adaptive Pacing Therapy, comprising seeing a therapist to help manage energy and live within limits (APT)

3.     Cognitive Behaviour Therapy, comprising seeing a therapist for a psychologically-informed treatment to help patients explore if their fears about worsening symptoms by being more active is excessive (CBT)

4.     Graded Exercise Therapy, probably better termed Graded Activity Therapy, comprising  seeing a therapist for collaborative and gradual increases in activity (GET)

·      The findings of the trial were clear. CBT and GET were superior to APT and SMC in improving both fatigue and physical function one year after entering the trial. The differences were clinically meaningful, but moderate in size (please see the graphs in the attached paper from The Lancet).

·      The study looked very carefully for harms and found no excess of harms with the rehabilitative-type treatments (CBT and GET).

·      Secondary trial papers reported that a modestly greater proportion of patients could be regarded as ‘recovered’ with CBT and GET that with the other treatments. Whist there is no agreed definition of recovery the figures we reported were approximately 20% with CBT and GET, and approximately 8% with the other conditions. These figures are consistent with other reports.

·      We also found that if people who had had CBT and GET were followed up for 18 months after the trial had finished, the benefits in physical function and fatigue they reported at 12 months were maintained.

FALSE ALLEGATIONS ABOUT THE TRIAL

There has been many false allegation made about this research by activist groups and a small number of associated academics. The number of allegations is very large and changes over time. The main current ones are listed below along with our responses. We are happy to supply further information to back up these statements if required.

The trial finding that CBT and GET are superior to APT and standard medical care is false because it used patient rated outcomes.

·      Patient-rated outcomes are the most important to patients. Bias in patient-rated outcomes is a risk if patients feel they have had greater attention from or have more faith in one treatment than another. This is an intrinsic problem for all trials of therapies of which the patient must be aware for a condition, which is defined in subjective terms, such as pain fatigue or depression.

·      However, in PACE whilst CBT and GET were found to be more effective than APT, which had similar therapist contact time and similar, if not better, credibility with participants. This finding makes bias participants ratings a very unlikely explanation of the differences found between these treatments.

The investigators changed the trial outcomes to make CBT and GET look better. 

·      We used the originally registered primary outcomes to report the trial findings. There was no ‘outcome-switching’.

·      The precise way the outcomes were used in the analysis was changed from the initial protocol following statistical advice. Importantly this was done before looking at the data and was signed off by the Trial Steering Committee.

·      Other ways of analysing the relative effects of the treatment produce similar findings.

The proportion of patients regarded as recovered was inflated and no better with CBT and GET than with the other treatments.

·      We acknowledge that the definition of recovery, especially with limited data (as in a trial), is contentious.

·      We published a secondary paper exploring different definitions of recovery and found about twice as many people could be considered recovered with CBT and GET (about 20%) than with  APT and SMC (about 10%).

·      Whilst we would accept that many definition of recovery are possible, and that these will alter the absolute percentage of those deemed recovered in each group, the relative effect of the treatments remains the same.

·      Our preferred definition of recovery yields figures similar to those in the research literature.

·      The allegation that people could be recovered when starting the trial is nonsense.

The trial was fraudulent or in some way influenced by the DWP or the insurance industry.

·      The DWP contributed a small amount of the total cost (less than 5%) via the MRC as part of a then popular co-funding agreement. The DWP had no influence on the trial design analysis or presentation.

·      Several of the investigators had done small amounts of independent consultancy for insurance companies, but this was in not relevant to the trial. The insurance companies played no part in the trial.

·      The trial was run to MRC standards with an overall Trial Steering Committee and Data Monitoring Committee and independent statisticians.

·      It is hard to see that if anyone had wanted to bias the results or commit fraud, how they would be able to do so.

The PACE authors refused to share or hid the trial data.

·      The PACE trial data has been shared with a number of other scientists, including a Cochrane group.

·      The trial data was not shared with the public, as we did not have participants consent to do this. Queen Mary University, London, which was the sponsor of the trial, therefore declined to release the data to the public in the face of dozens of Freedom of Information requests. Most of these refusals were upheld, but on one occasion, a FOI tribunal ordered the release of some of the trial data.

·      This released data has been used to “reanalyse” the trial results, with a claim that the published results were misleading. The reanalysis is flawed and misleading.

The PACE trial is universally regarded as flawed and consequently discredited.

·      Very lengthy critiques have been produced alleging myriad flaws in the trial. Some of these include quotes from scientists, none of whom are experts in clinical trials.

·      It is important to note that experts in clinical trials, including the many peer reviewers of the paper when it was published in The Lancet, have not found the trial to be flawed. Indeed, it is regarded as a high quality trial.

WHY THE CRITICISM?

·      The question arises why people are so keen to find fault with a robust trial published as long ago as 2011. We believe that this is, in part, due to a misconception.

·      The finding that CBT and GET are helpful has led some to believe that the study proves an unwanted proposition, that “ME is a psychological condition”. Not only does a treatment study not do that, but the paper also explicitly says that this is not the case.

·      Another reason is that patient experience of CBT and GET outside the trial is reported as often being unhelpful or even harmful. This is an interesting and worrying observation probably explained by the treatment being given to people dissimilar to those in the trial or being given incorrectly.

·      These concerns, whether justified or not, do not however mean that the trial itself was flawed or fraudulent.

HAVE SIMILAR FINDINGS BEEN MADE BY OTHERS?

·      It is important to note that the PACE trial does not stand alone. There have been a number of trials from different universities and different countries with similar findings.

·      The key arbiter of science is replication, and the results have been replicated many times.

CONCLUSIONS

·     The PACE trial and other similar trials find moderately better outcomes with CBT and GET than with SMC or APT. The evidence for CBT and GET is robust. These therapies are not a general cure, but it helps many.

·      The PACE trial does not show that CFS or ME are mental illnesses and does not suggest that biomedical factors are not relevant to ME, nor does it indicate that more research should not be done into biomedical factors.

·      The reported adverse effects with GET and CBT when used in routine care require investigation. They may reflect misdiagnosis or poorly delivered treatment.

·      It is most unfortunate that hostility to such treatments and associated misconceptions have led patient activist groups (by not patients in general) to reject these treatments and to seek to discredit the science supporting them.

REFERENCE

White PD, Goldsmith KA, Johnson AL et al. Comparison of adaptive pacing therapy, cognitive behaviour therapy, graded exercise therapy, and specialist medical care for chronic fatigue syndrome (PACE): a randomised trial. Lancet 2011; 377: 823-36. (Attached)

Michael Sharpe, Professor of Psychological Medicine, University of Oxford on behalf of the PACE trial investigators. 13/6/18

Verkenning Research Opnames Uitzending

Chronisch vermoeid

Verkenning

Deel jouw ervaring 19 andere artikelen in onderzoek
Uitzending is geweest op dinsdag 04 september 21:25u, NPO2

250 tips

ontvangen

Dit artikel is geschreven door:

Sietze van Loosdregt Redacteur

Sietze van Loosdregt komt van het platteland. En dat zie je terug zijn werk. Zo maakte hij voor De Monitor uitzendingen over megastallen, de Q-koorts en windmolens. Maar ook over sociaal maatschappelijke thema’s als het onderwijs en de sociale dienst. Hij begon zijn werk in Hilversum bij het actualiteitenprogramma Netwerk, en werkte daarna onder meer voor de discussieprogramma’s Rondom 10 en Debat op 2.

Lees verder
@sietze_1

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Toon meer

Meer weten?

De Gezondheidsraad kwam onlangs met haar advies over de vermoeidheidsziekte ME/CVS. Het werd door patiënten met open armen ontvangen: eindelijk werd de aandoening als ziekte erkend, ‘een...
Alles over dit onderzoek