Gezondheid en zorg / Ondervoeding

‘Er zit een grens aan de kosten die we achter de voordeur kunnen maken’

donderdag 13 september 2018 Leestijd: 4 min.

Oudere eet een maaltijd / ANP Foto

Karlijn Vernooij

Redacteur

donderdag 13 september 2018 Leestijd: 4 min.

Doorgekookte andijvie, waterige jus en verpleegkundigen die welgeteld drie minuten hebben om een diepvriesmaaltijd op te warmen, en meteen na de eerste hap alweer buiten staan op weg naar de volgende cliënt. De maaltijdondersteuning voor ouderen laat te wensen over, blijkt uit ons onderzoek Ondervoeding. Bezorgde mantelzorgers en hulpverleners trekken aan de bel, want zo kan het niet langer vinden zij. Maar hoe dan wel?  Volgens hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Robbert Huijsman lopen we vast in de schotten tussen de stelsels en naderen hier de grenzen van onze verzorgingsstaat.

In ons dossier staat tot nu toe vooral één belangrijke vraag centraal: wie is er verantwoordelijk voor de hulp bij de maaltijd van ouderen met thuiszorg? In theorie zou het helder moeten zijn wie wanneer aan zet is. Maar in de praktijk zien we iets anders. Een aanzienlijke groep kwetsbare ouderen krijgt te weinig ondersteuning bij het eten. 30 tot 40 procent is ondervoed. Het lijkt evident dat we dit percentage naar beneden moeten brengen. Maar hoe gaan we dit doen? En belangrijker, hoe gaan we dat betaalbaar organiseren?

Kosten ouderenzorg stijgen explosief

Uit de recente Zorgthermometer van onderzoeksbureau Vektis blijkt namelijk dat de kosten van de ouderenzorg in 2030 ruim 37 procent hoger liggen dan in 2017. De oorzaak ligt in de toenemende zorgvraag en vergrijzing. Als je weet dat die kosten vorig jaar al 28 miljard bedroegen, een kleine negenduizend euro per 65-plusser – dan is het duidelijk dat dit druk op de ketel geeft. De onderzoekers van Vektis vragen zich in een artikel op zorgvisie.nl dan ook af hoe het zorgstelsel van de BV Nederland in de lucht gehouden kan worden. En om de zorg effectief en betaalbaar te houden, benadrukken zij in datzelfde stuk het belang van goed afgestemde zorg tussen diverse domeinen. Terwijl dát nu juist op het gebied van de maaltijdondersteuning problemen geeft.

lees ook: 'Als iemand met dementie vergeet te eten, wie moet dan de voeding verzorgen?' dinsdag 11 september

‘Gemeente bang voor begrotingsgat’

Uit een rondgang onder 655 medewerkers in de wijkverpleging horen we bovendien dat veel gemeenten de zorg rondom de maaltijd, drie keer per dag, zeven dagen per week, niet adequaat kunnen organiseren. ‘Mijn gemeente indiceert mondjesmaat. Vaak maar voor één maaltijd en heel soms twee. Ook is er ‘s avonds na 17.00 uur en in het weekend geen ondersteuning.'  Volgens hoogleraar gezondheidsrecht Jaap Sijmons vindt dit zijn oorsprong in de decentralisatie. ‘De gemeenten werden verantwoordelijk voor de Wmo, omdat de Awbz bezweek onder de oplopende kosten in de ouderenzorg. Uit angst voor een gat op de begroting hebben ze dit met grote terughoudendheid aangepakt. Ze dachten: 'Als we hetzelfde doen als de zorgkantoren dan kost het óns een miljard'.’

Budget zorgverzekeraars

En ook Zorgverzekeraars Nederland wijst ons in een reactie op het kostenaspect. ‘Het is aan zorgverzekeraars om met gemeenschapsgeld de Zorgverzekeringswet uit te voeren. Daar hoort ook bij dat er goed gekeken moet worden of de zorg ook daadwerkelijk binnen de Zorgverzekeringswet valt.’ Want ook daar staan de budgetten onder druk. En dat is in de wijk goed voelbaar, vertelt een medewerker ons. ‘Afgelopen jaren zijn we gedrild om de uren per cliënt terug te brengen. En te bezuinigen waar mogelijk.’ Het verhaal van Dick (93) die maar drie minuutjes thuiszorg krijgt voor het opwarmen van een diepvriesmaaltijd, klinkt ons in die zin dan ook steeds minder vreemd in de oren.

lees ook: Verse maaltijden in het hospice redden Dick (92) van de dood dinsdag 28 augustus

Grenzen verzorgingsstaat in zicht

En ondertussen moeten ouderen steeds langer thuis blijven wonen. Dat is nu eenmaal de ambitie van de overheid. Maar dat mag er natuurlijk niet toe leiden dat kwetsbare ouderen zoals onze tipgevers Henk (77) en Dick (93) sterk vermageren omdat ze vergeten te eten of de juiste hulp niet krijgen. En toch gebeurt het.‘Dit is waar de grens van de verzorgingsstaat bereikt wordt,’ stelt hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Robbert Huijsman. Wat hem betreft raakt het onderwerp ‘maaltijdondersteuning’ een belangrijk punt. Namelijk de vraag hoeveel geld we er met zijn allen voor over hebben om mensen langer thuis te laten wonen. ‘Dat is een hete aardappel hoor. Geen partij wil zich eraan wagen. Maar er zit natuurlijk gewoon een grens aan kosten die we thuis kunnen maken. En wat er achter de voordeur betaald wordt.’ 

En dan hebben we het nog niet eens over de uren mantelzorg die verstookt worden. Defacto verschuif je de kosten gewoon naar een andere partijRobbert Huijsman, hoogleraar ouderenzorg

Mantelzorg niet gratis

Volgens Huijsman hanteert de gemeente grosso modo een maximum van negen à twaalf uur per cliënt per week. ‘Maar daar moet je dan alles van doen. Dus behalve de maaltijdbegeleiding ook de boodschappen, de huishoudelijke hulp, vervoer op maat, controle van de alarmeringsapparatuur en dagbesteding. Dat is wel krap alles bij mekaar.’ De wijkverpleging kent in principe géén gefixeerd budget maar een open eind-regeling. ‘Dat weerhoudt de verzekeraarser trouwens niet van om te bedenken wat zij zelf gemiddeld willen of kunnen betalen per cliënt,’ zegt Huijsman. ‘En dan hebben we het nog niet eens gehad over de uren mantelzorg die verstookt worden. Ook die mantelzorger is niet gratis. Die moet misschien minder werken om alle zorgtaken voor elkaar te boxen. Of raakt overbelast en ziek; wat ook weer kosten genereert. De facto verschuif je de kosten gewoon naar een andere partij.’ 

Burgerrechten versus burgerplichten

Volgens Huijsman wordt het tijd dat we explicieter met elkaar gaan bespreken wat de ouderenzorg ons mag kosten. Waarbij we álle maatschappelijke kosten en opbrengsten moeten meewegen. ‘Er zal uiteindelijk meer uit de eigen portemonnee moeten komen. Nederland is koploper als het gaat om staatsfinanciering van de ouderenzorg. En een staat die de huishoudelijke hulp of maaltijd thuis betaalt, is redelijk uniek.’ De hoogleraar vindt dat het in Nederland nu te veel gaat over burgerrechten, en te weinig over burgerplichten.  ‘En dan los je het vraagstuk van de ouderenzorg in het algemeen en de maaltijdzorg in het bijzonder natuurlijk nooit op.’ 

Collectief

Om het toch op een betaalbare manier te kunnen organiseren moeten we volgens Huijsman af van het individualisme. ‘Dat is natuurlijk wel de charme van ons neoliberale landje, maar bij elke oudere individueel de maaltijd verzorgen kan uiteindelijk gewoon niet uit. Dat moet je collectief organiseren, bijvoorbeeld in een buurtcentrum of verpleeghuis. In elke gemeente zou zo’n plek moeten zijn. Dat is veel efficiënter en doelmatiger. En vergeet het sociale aspect van samen eten ook niet: wellicht is die buurvrouw toch een leuk mens om mee te praten of wat te ondernemen.’

Wil je op de hoogte blijven van dit onderzoek? Schrijf je dan in voor de e-mail updates! Meld je hier aan.

Gezondheid en zorg / Ondervoeding

Reageren?

Heb jij als mantelzorger of als hulpverlener moeite om kwetsbare ouderen thuis te ondersteunen bij de maaltijd? Of juist niet? We zijn benieuwd naar jouw verhaal.
Deel jouw ervaring

Karlijn Vernooij

Redacteur

Deel jouw ervaring

Dit artikel is geschreven door:

Karlijn Vernooij Redacteur
Karlijn heeft bijna 15 jaar ervaring in de journalistiek. Van redacteur en planner op de binnenlandredactie van RTL Nieuws tot samensteller bij KRO-NCRV Radio 1. De overstap naar het programma De Monitor is een lang gekoesterde wens. ‘Waar je bij de radio dagelijks in hoog tempo verschillende onderwerpen aanraakt en weer laat liggen, kun je er bij De Monitor veel dieper induiken.’ Mensen in de samenleving een stem geven, mensen die ergens anders niet gehoord worden, is wat haar het meeste drijft. ‘Samen proberen iets bloot leggen, en er een oplossing voor proberen te vinden. In plaats van je laten sturen door ‘de waan van de dag’. Haar eerste onderzoek gaat over datingsites met nepprofielen. Wat haar daarin het meest treft zijn de verhalen van kwetsbare mensen op zoek naar liefde, waar deze sites misbruik van maken.
Lees verder

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Meer weten?

Oud worden in je eigen omgeving. Terwijl de zorg aan huis geregeld wordt. Ideaal, dacht de overheid een paar jaar geleden. Maar de praktijk blijkt weerbarstiger.

Een grote groep kwetsbare ouderen blijkt in de nieuwe situatie te weinig zelfredzaam. Bijvoorbeeld mensen met dementie. Ze hebben minder honger of dorst en vergeten om te eten en te drinken en raken ondervoed.

Alles over dit onderzoek