Algemeen / Woonproblemen

‘De overheid wantrouwt dakloze burgers en de dakloze burger wantrouwt de overheid’

vrijdag 30 november 2018 Leestijd: 5 min.

De winteropvang in Den Haag. Daklozen worden vaak naar opvangcentra gestuurd om een briefadres te registreren. / ANP

Niels van Nimwegen

Verslaggever

vrijdag 30 november 2018 Leestijd: 5 min.

Wie in Nederland woont, moet zich verplicht registreren in de Basisregistratie Personen. Ben je dakloos, of heb je geen vast woonadres? Dan kun je via de gemeente een briefadres regelen. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan, zo zien we aan de reacties op ons artikel over Arie Maat, in ons onderzoek naar Woonproblemen.

Bij gebrek aan betaalbare huurwoningen trekt hij na zijn scheiding in een stacaravan. Uit angst voor handhaving durft Arie zich niet in te schrijven bij de gemeente, want op het vakantiepark mag niet worden gewoond. Zonder briefadres dreigt Arie een ‘spookburger’ te worden: uitgeschreven uit de Basisregistratie Personen (BRP). Maar aan het krijgen van een briefadres op het stadhuis kleven strenge voorwaarden, waar Arie niet aan voldoet.

 

lees ook: ‘Ik heb gehuild van onmacht toen de gemeente mij niet wilde helpen’ woensdag 21 november

Verschillende tipgevers reageren op deze patstelling, zoals ex-dakloze Rafaël. ‘Tijdens mijn dakloosheid heb ik enorm veel problemen gehad met het verkrijgen van een briefadres. De gemeenten waar ik aanklopte wierpen keer op keer barrières op om maar geen briefadres te hoeven verstrekken, maar zonder briefadres besta je niet. Ik heb hier contact over gehad met de ombudsman en die wist mij te vertellen dat iedereen recht heeft op een briefadres.’

Een mens leeft, een systeem niet

De Nationale ombudsman kwam in 2016 met een rapport, gebaseerd op aanhoudende klachten van mensen die zich niet konden inschrijven op een briefadres of in de Basisregistratie Personen. Zonder die registratie hebben ze geen toegang tot zaken als een zorgverzekering, maar ook uitkeringen, stemrecht of de communicatie met de belastingdienst. Uit het rapport Een Mens leeft, een systeem Niet: “Iedere burger moet zich kunnen inschrijven. Als dat niet lukt omdat hij niet in het systeem past, moet er een maatwerkoplossing worden geboden.''

Op verzoek van de ombudsman stuurt de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens, beheerder van de BRP, een brief naar de colleges van burgemeester en wethouders. De regels zijn namelijk lang niet zo strikt als gemeenten ze interpreteren. Een woonadres kan bijvoorbeeld ook een caravan zijn, een boot, of zelfs een beschrijving van de plek waar iemand de meeste tijd overnacht. Dak- en thuislozen kunnen bij een kennis of familielid een briefadres krijgen, maar dat is geen verplichting. Het gaat erom dat mensen makkelijk traceerbaar zijn. De gemeente kan daarom ook een briefadres op het gemeentehuis afgeven, als mensen zelf niet beschikken over een eigen netwerk.

Zelfredzaam

De hoop is dat gemeenten zo kwetsbare groepen beter kunnen helpen. De praktijk blijkt echter weerbarstiger, zo merken we al wat langer in dit onderzoek. Eerder dit jaar volgden we Erna, die na een depressie diep in de schulden belandde en noodgedwongen haar woning moest verlaten. Omdat ze op dat moment geen nieuw adres kan aantonen, wordt ze uitgeschreven uit de BRP en verliest daardoor ook haar zorgverzekering. ‘Ik kon geen medicijnen halen bij de apotheek. Maar ook voor schuldhulpverlening heb je een inschrijving nodig.’

Erna vraagt haar gemeente om een briefadres, maar wordt daarvoor doorverwezen naar de daklozenopvang. De hulpverleners zijn van mening dat Erna zelfredzaam genoeg is. Ze werkt en heeft op eigen kracht onderdak en schuldhulpverlening gevonden. ‘Vervolgens heb ik geprobeerd mezelf bij een vriendin in te schrijven, maar die schrok terug van de enorme papierwinkel die daarbij kwam kijken.’ Op hoop van zegen besluit Erna zich dan maar in te schrijven op het adres waar ze inmiddels verblijft: een recreatiepark. ‘Het eerste wat in de bus viel was een boete voor het laten verlopen van mijn Basisregistratie Personen. Vlak daarna kwam de handhavingsbrief dat ik in overtreding was van het bestemmingsplan van het recreatiepark.’

Op dit moment is Erna in overleg met de gemeente over een gedoogconstructie, waardoor ze kan blijven tot ze een andere woning heeft gevonden. Maar, haar ervaring staat niet op zichzelf. Onze mailbox telt inmiddels meerdere van dit soort verhalen, waardoor we ons afvragen of de problemen die de ombudsman eerder heeft aangekaart wel de wereld uit zijn geholpen.

Strenger dan de wet

‘Allesbehalve’, reageert Rina Beers van de Federatie Opvang. ‘We zien dat gemeenten bij aanvragen voor briefadressen voorwaarden hanteren die groepen dak- en thuislozen uitsluiten. Bijvoorbeeld: iemand moet gebonden zijn aan de regio, of verplicht in de nachtopvang voor dakloze mensen gaan slapen, terwijl hij of zij nog logeeradressen van kennissen kan gebruiken. Of ze kennen een briefadres alleen toe als je zelf een adres aanlevert, en maximaal voor drie maanden. Dat zijn criteria die in de wet niet terug te vinden zijn en die het heel ingewikkeld maken voor kwetsbare mensen om toegang te houden voor mensen tot voor hen essentiële voorzieningen.’

 

We zien nog steeds klachten. Afgelopen april hebben we opnieuw een brief naar het ministerie van Binnenlandse Zaken gestuurd met het verzoek om gemeenten op de regels te wijzenwoordvoerder Nationale ombudsman


Woorden van gelijke strekking zien we in onderzoek naar de toegang van de maatschappelijke opvang in Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag. Dit voorjaar trokken de rekenkamers van de vier grote steden pittige conclusies. ‘Nog te vaak staat niet de cliënt, maar het systeem met allerlei regels en criteria centraal. De huidige opvang leidt vanwege het wachten op passende ondersteuning vaak tot (verdere) achteruitgang van cliënten.’

Rotterdamse bankslapers

Zo ontwikkelde Rotterdam de afgelopen jaren een preventief beleid voor zogeheten ‘bankslapers’. Veelal jongeren met een lichte verstandelijke beperking en/of schulden, die tijdelijk bij iemand logeren. Omdat ze zich op dat adres niet kunnen inschrijven, beschikken ze bijvoorbeeld niet over een bankpas of zorgverzekering. Om te voorkomen dat ze uiteindelijk toch op straat belanden en verder afglijden naar criminaliteit, moeten ze zo snel mogelijk worden voorzien van een tijdelijk briefadres bij de gemeente. Vervolgens kan een zorgverzekering worden aangevraagd en bij de overheid kan inloggen via DigiD en zo de eerste stappen op weg naar schuldsanering en eventuele zorg of begeleid wonen worden gezet.

Alleen is dat volgens de Rotterdamse rekenkamer vooral een papieren werkelijkheid. Van de kleine 2000 briefadressen die tussen 2016 en eind 2017 zijn verstrekt blijkt minder dan de helft nog actief. Slechts een kleine groep bankslapers heeft op eigen kracht een woonadres weten te vinden en staat nog ingeschreven, de rest blijkt in rook opgegaan. Hulpverleners van de nachtopvang signaleren dat veel van deze jongeren alsnog op straat zijn beland. Uit gesprekken blijkt dat ze van loket naar loket zijn gestuurd, zonder te zijn geholpen met het verlengen van een briefadres. Beers: ‘We zien het aantal zwerfjongeren de afgelopen jaren explosief toenemen. Juist door in vroeg stadium in te grijpen en iemand stabiel te krijgen, kun je veel leed voorkomen, maar ook hogere maatschappelijke kosten.’

‘Onneembare hobbel voor werkende daklozen’

In Amsterdam slaakt advocaat Caroline de Groot een zucht van herkenning. Tot afgelopen zomer werkte ze bij bureau straatjuristen in de hoofdstad. Met stip op één staan vragen over briefadressen. ‘Dakloze mensen hebben vaak een kluwen aan problemen. Het aanvragen van een briefadres is het eerste draadje waar je aan trekt om die kluwen te ontrafelen. Het probleem is dat Amsterdam zelf alleen briefadressen verstrekt aan bijstandsgerechtigden. In de stad zijn twee opvangorganisaties waar mensen ook wel eens een briefadres kunnen registreren, maar per locatie gelden weer verschillende strikte toegangscriteria. Voor dakloze mensen die niet buiten slapen is dat vaak een onneembare hobbel.’

Juist dakloze mensen met een baan of met een UWV-uitkering zijn volgens De Groot de dupe. Voor opvang komen ze veelal niet in aanmerking, waardoor ze een beroep moeten doen op hun netwerk. ‘Je kunt je voorstellen dat de vrienden van deze mensen ook geen families in goeden doen zijn. Gemeenten onderschatten hoe groot het wantrouwen is dat deze mensen koesteren richting de overheid. Daarnaast speelt ook de angst dat deurwaarders door het briefadres bij hen op de stoep staan. Het lukt dakloze mensen daarom vaak niet om een briefadres binnen hun netwerk te krijgen. Ze zijn daarvoor afhankelijk van de gemeente.’

 Fraudegevoelig

Waarom zijn gemeenten dan terughoudend met het verstrekken van briefadressen? Dat lijkt vooral te maken te hebben met de kans op misbruik, bijvoorbeeld om een hogere huurtoeslag te ontvangen of kindgebonden budget. Bij deze toeslagen wordt gekeken naar de samenstelling van het huishouden. Iemand met een briefadres telt niet mee als bewoner, waardoor de hoofdbewoner een hogere toeslag kan ontvangen. De Groot: ‘Het is zeker fraudegevoelig, dus ik snap enerzijds ook wel dat gemeenten terughoudend zijn met het verstrekken van briefadressen. Anderzijds, de gevolgen van het ontbreken van een briefadres zijn immens. Zonder is het onmogelijk je leven weer op de rails te krijgen. Wat je nu eigenlijk ziet, is dat de overheid de dakloze wantrouwt en de dakloze de overheid. Daardoor komen mensen niet verder in hun leven.’

 Wil je op de hoogte blijven van dit onderzoek? Schrijf je dan in voor de nieuwsbrief. Iedere twee weken stuur ik je een overzicht met wat we geschreven hebben.

 

 

 

 

Algemeen / Woonproblemen

Zit in je problemen door een verlopen basisregistratie?

Neem dan contact met ons op via het tipformulier. We komen ook graag in contact met ambtenaren burgerzaken. Wat maak je zoal mee aan het loket?
Deel jouw ervaring

Niels van Nimwegen

Verslaggever

Deel jouw ervaring

Dit artikel is geschreven door:

Niels van Nimwegen Verslaggever

Niels van Nimwegen is verslaggever bij De Monitor en maakte tot nu toe verhalen over de huursector, uitbuiting van starters op de arbeidsmarkt, de vastgelopen spoedzorg en verschillende afleveringen van het dossier ‘Lokaal Bestuur’. 'Wat ik sterk vind aan de Monitor is dat we thema’s lang volgen en door tips in contact komen met belangrijke sprekers die voor andere journalisten verborgen blijven. Dat levert vaak originele verhalen op, of een invalshoek bij een nieuwsfeit dat door andere programma’s is gemist.' Niels werkte eerder voor Radar en Zembla.

Lees verder
@nvnimwegen

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Meer weten?

Steeds meer mensen hebben moeite met het vinden van een betaalbare huurwoning. 

Alles over dit onderzoek