'Als iemand met dementie vergeet te eten, wie moet dan de voeding verzorgen?'

dinsdag 11 september 2018 Leestijd: 4 min.

Maaltijd staat klaar / ANP Foto

Karlijn Vernooij

Redacteur

karlijn.vernooij@kro-ncrv.nl

dinsdag 11 september 2018 Leestijd: 4 min.

Hulp bij het eten en drinken: je hoopt dat je het nooit nodig zult hebben. Maar als je het dan nodig hebt, hoop je wel dat je het ook krijgt. En dat is niet vanzelfsprekend, blijkt uit de reacties die wij deze zomer ontvangen van bezorgde mantelzorgers en hulpverleners op ons onderzoek Ondervoeding.

Hulp bij de maaltijd is namelijk ondergebracht in drie wetten: De Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo), de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet Langdurige Zorg (Wlz). De drie wetten zouden in principe op elkaar moeten aansluiten. Maar in de praktijk blijkt er grote onduidelijkheid over de definities die bepalen wanneer je recht hebt op maaltijdondersteuning.

lees ook: ‘Uren leuren langs instanties voor één simpele vraag; Wie vergoedt de hulp bij eten en drinken?’ maandag 20 augustus

“Geneeskundige zorg”

Het begrip “geneeskundige zorg” blijkt cruciaal. Als daar sprake van is, komt het voor rekening van de zorgverzekeraar. In de Zorgverzekeringswet staat namelijk dat cliënten aanspraak hebben op “verpleging en verzorging zoals verpleegkundigen die plegen te bieden wanneer zij behoefte hebben aan geneeskundige zorg of een hoog risico daarop.” Maar, die verzorging kan ook samenhangen met de behoefte aan begeleiding. Deze zorg houdt dan géén verband met geneeskundige zorg of het risico erop en valt dan op het bordje van de gemeente, die de Wmo uitvoert. Denk bijvoorbeeld aan dagbesteding of een poetshulp.

Indicerend wijkverpleegkundige

Sinds 2015 is het aan de indicerend wijkverpleegkundige om te bepalen wanneer er sprake is van geneeskundige zorg of het risico erop. En of de maaltijdondersteuning betaald moet worden door de zorgverzekeraar. Maar van verschillende wijkverpleegkundigen horen we dat zorgverzekeraars vasthouden aan hun eigen interpretatie van de wettelijke toegangscriteria. En dit betekent dat zij maaltijdondersteuning nu vaak alleen vergoeden als de relatie met geneeskundige zorg overduidelijk is: ernstige spasmen, sondevoeding, of twee gebroken armen.

Eigen interpretatie

‘Maar dit is eigen interpretatie,'  zegt advocaat en hoogleraar gezondheidsrecht Jaap Sijmons, verbonden aan de Universiteit van Utrecht. ‘Dat staat nergens zo concreet in de wet beschreven. Het is een gedachte die is ontstaan tijdens de decentralisatie. Gemeenten werden binnen de Wmo verantwoordelijk voor de ondersteuning en begeleiding van thuiswonende ouderen. Veel algemene dagelijkse verrichtingen vallen sindsdien niet meer binnen de zorgwet. Logisch ook, want om een boterham te kunnen smeren hoef je tenslotte niet therapeutisch geschoold te zijn. Maar als iemand met dementie vergeet te eten, wiens taak is het dan de voeding te verzorgen?  Conceptueel werd gedacht dat dit onder de Wmo viel. Eten kun je wel organiseren met mantelzorgers, een tafeltje-dek-je en een buurtcentrum of een verzorger. Maar de realiteit blijkt een andere.’

Wel douchen maar niet helpen met eten

Terug naar de zorgverzekeraar dus. Want volgens Sijmons valt maaltijdondersteuning voor mensen met dementie wel degelijk onder de Zvw. ‘Ik zie geen enkel beletsel. Het gaat er niet om dat een ander het ook kan doen. Het gaat er om of je de maaltijdondersteuning als verpleegkundige nodig vindt. Jij bent als verpleegkundige verantwoordelijk voor de dementiepatiënt. En er is een medische reden dat er niet gegeten wordt. Voeding is bovendien ook niet minder essentieel voor gezondheid dan gewassen zijn. Als je iemand dan wél mag douchen, maar vervolgens niet mag helpen met eten, kan ik daar de logica niet van inzien.’

Soms moet je er vol in om dingen te veranderen.Jaap Sijmons - advocaat en hoogleraar gezondheidsrecht

 Eerste Hulp

Sijmons stelt dat er meer ruimte in de wet zit dan de wijkverpleegkundigen nu gebruiken. ‘Soms moet je er vol in om dingen te veranderen. Ze moeten nu moedig zijn en zeggen: We sleuren niet alleen het kalf van de ondervoeding uit de put. Maar we voorkomen ook dat het er invalt. En dus indiceren we die maaltijdondersteuning.' Maar Sijmons snapt ook dat dit makkelijker gezegd dan gedaan is. ‘Geeft het budget van de verzekeraar voldoende ruimte? Wijkverpleegkundigen zullen anders mogelijk van de thuiszorgorganisaties ook het signaal krijgen niet ruimhartig te indiceren als het gaat om de maaltijd. En daarmee wordt de druk verlegd. Van de zorgverzekeraar via de thuiszorgorganisatie naar de wijkverpleegkundige. En die laatste kan dan twee dingen doen: het op een andere manier toch organiseren. Of niks doen. Het probleem komt dan vanzelf op een andere plek, waar het vervolgens kan worden opgelost: de eerste hulp bijvoorbeeld. Maar dat is dan toch echt al te laat.’

lees ook: ‘Tien tot vijftien procent meer ouderen opgenomen met uitdrogingsverschijnselen’ zaterdag 25 augustus

Nieuwe richtlijn

En om dat soort ellende te voorkomen moet er snel duidelijkheid komen over de maaltijdondersteuning denkt Sijmons. ‘Het is een klassiek afbakeningsprobleem. Het wordt wellicht tijd dat de minister aan het Zorginstituut vraagt om een nieuwe richtlijn af te geven over deze afbakening.’ Daarmee zou het probleem voor een aantal kwetsbare ouderen kunnen worden opgelost. Maar niet voor allemaal. ‘Het is een glijdende schaal. Maar ouderdom an sich is gewoon geen ziekte. En valt dus ook niet binnen de zorgverzekeringswet.'

Zorgverzekeraars Nederland

Zorgverzekeraars Nederland laat in een reactie aan ons weten dat zorgverzekeraars zich zo ruimhartig mogelijk opstellen. ‘Het gaat om onze verzekerden. We hebben hetzelfde belang als de wijkverpleegkundigen. En maaltijdondersteuning is een actueel onderwerp van gesprek. Ook wij hebben dat op de agenda staan. Want kwetsbare mensen moeten op tijd de juiste hulp ontvangen. En wijkverpleegkundigen spelen daarin een cruciale rol.’ Daarnaast benadrukt de branchevereniging dat het aan zorgverzekeraars is om met gemeenschapsgeld de Zorgverzekeringswet uit te voeren. 'Daar hoort ook bij dat er goed gekeken moet worden of de zorg ook daadwerkelijk binnen de Zorgverzekeringswet valt.’ De woordvoerder laat tenslotte weten dat een richtlijn alleen niet de oplossing is. ‘Dit vraagt om een serieus maatschappelijk debat. En zorgverzekeraars dragen daar graag actief aan bij.

Wil je op de hoogte blijven van dit onderzoek? Schrijf je dan in voor de e-mail updates! Meld je hier aan.

Lees meer over

Gezondheid en zorg Ondervoeding
Verkenning Research Opnames Uitzending

Ondervoeding

Research

Volgens de stuurgroep Ondervoeding is 30 tot 40% van de ouderen met thuiszorg ondervoed in Nederland. Het is een groeiend probleem. Hulp bij eten en drinken blijkt heel lastig te regelen. Wijkverpleegkundigen en familie slaan alarm.

Deel jouw ervaring 15 andere artikelen in onderzoek
Uitzending is geweest op dinsdag 25 september 21:25u, NPO2

96 tips

ontvangen

Gezondheid en zorg / Ondervoeding

Herkenbaar?

Ken jij ook iemand die nog op hoge leeftijd thuis woont, hulp nodig heeft bij de maaltijd, maar dat nu niet of onvoldoende krijgt? Laat het ons weten!
Deel jouw ervaring

Anna Gimbrère

Presentator

Deel jouw ervaring

Dit artikel is geschreven door:

Karlijn Vernooij

Deel dit artikel

Meer artikelen in dit onderzoek

Toon meer

Meer weten?

Oud worden in je eigen omgeving. Terwijl de zorg aan huis geregeld wordt. Ideaal, dacht de overheid een paar jaar geleden. Maar de praktijk blijkt weerbarstiger. Een grote groep kwetsbare ouderen ...
Alles over dit onderzoek